Historia Legionowa w obiektywie mieszkańców.
Warsztaty historyczno-fotograficzne
8 sierpnia 2026
Warsztaty finansowane ze środków Miasta Legionowo
W dniu 8 sierpnia 2026 w Legionowie odbyły się bezpłatne warsztaty fotograficzno - historyczne "Historia Legionowa w obiektywie mieszkańców. Warsztaty
historyczno-fotograficzne".
Zapraszamy do historii Legionowa i galerii zdjęć.
Historia Legionowa jaki znamy dzisiaj sięga XIX wieku.
Asumpt do rozwoju tego obszaru dało uruchomienie w 1877 r. jednej ze
stacji Kolei Nadwiślańskiej, czyli stacji Jabłonna. Z linią kolejową krzyżował
się z Trakt Kowieński będący jedną z najstarszych utwardzonych dróg na ziemiach
polskich. Linia kolejowa przebiegała przez tereny dóbr, dziedzica pobliskiej
Jabłonny, hrabiego Augusta Potockiego, który w niedługim czasie stworzył w
pobliżu stacji letniskową osadę, którą nazwano Gucinem, od popularnego
przydomka hrabiego – „Gucio”. Obszar, na którym niegdyś znajdował się Gucin,
stanowi dziś centralną część Legionowa, położoną pomiędzy ulicami Piłsudskiego
i Warszawską.
Istotny wpływ na rozwój Legionowa miało powstanie w 1892
roku rosyjskiego garnizonu, zlokalizowanego w sąsiedztwie stacji kolejowej, po
drugiej stronie torów. Sześć lat później Jabłonna stała się również miejscem
działalności Oddziału Balonowego Warszawskiego Rejonu Fortecznego. Wydarzenie
to zapoczątkowało trwającą przez dziesięciolecia tradycję baloniarską, z której
miejscowość zasłynęła w kraju i za granicą.
W styczniu 1919 roku w jabłonowskich koszarach utworzono
Inspektorat Piechoty Legionów, którego dowódcą został generał Bolesław Roja. To
właśnie z jego inicjatywy garnizon otrzymał nazwę „Legionowo”, nawiązującą do
polowej osady Legionów Polskich na Polesiu Wołyńskim. Tym samym generał Roja
zapisał się w historii jako „ojciec chrzestny” nazwy miasta.
Kolejnym ważnym etapem w rozwoju Legionowa były
parcelacje dóbr Potockich przeprowadzone w latach 20. XIX w. W ich wyniku
wytyczono układ ulic, który w dużej mierze przetrwał do dziś i stał się
podstawą dalszego rozwoju miasta.
Do najcenniejszych zabytków Legionowa należy willa
„Bratki”. Zabytkowa willa przy ul. Adama Mickiewicza 23, będąca obecnie
siedzibą Muzeum Historycznego w Legionowie oraz Towarzystwa Przyjaciół
Legionowa została wzniesiona w 1927. Architekt nadał jej popularną wówczas
formę dworkową będącą efektem poszukiwania polskiego stylu w architekturze. Od
1931 roku pomieszczenia willi były wynajmowane zarówno instytucjom, jak i
mieszkańcom Legionowa. Budynek na przestrzeni lat pełnił różne funkcje – przed
II wojną światową urzędował w nim m.in. wójt gminy Jabłonna, podczas okupacji
działał tu szpital, a w latach 90. mieściła się porodówka. Od 2006 roku mieści
się w niej siedziba Muzeum Historycznego.
Budynek przy ul. Batorego 18 powstał w 1926 roku jako dom
wielorodzinny, wpisujący się w charakterystyczną dla międzywojennego Legionowa
zabudowę mieszkaniową. Obiekt został zaprojektowany przez architekta Józefa
Ostrowskiego i pierwotnie pełnił funkcję domu własnego architekta. Budynek
znajduje się w centralnej części miasta, przy skrzyżowaniu ulic Batorego i 3
Maja. Stanowi jeden z zachowanych przykładów przedwojennej zabudowy
willowo-mieszkaniowej w centrum Legionowa, rozwijającej się szczególnie
intensywnie w latach 20. XX wieku.
Ciekawym przykładem budownictwa sakralnego w Legionowie
jest kościół garnizonowy, powstały w miejscu i z wykorzystaniem struktury
wcześniejszej świątyni, zbudowanej w latach 1945–1947 z inicjatywy
mieszkającego w Legionowie biskupa starokatolickiego Władysława Farona, na
potrzeby Kościoła Starokatolickiego. W okresie powojennym kościół przekazano
pod administrację i zarząd Wojska Polskiego, na ręce Generalnego Dziekana
wyznania rzymskokatolickiego, z przeznaczeniem na potrzeby legionowskiego
garnizonu.
Jednym z charakterystycznych budynków przedwojennego
Legionowa jest kamienica należąca niegdyś do Jerzego Petersburskiego – znanego
kompozytora i pianisty, twórcy m.in. „Tanga Milonga” i „Ostatniej niedzieli”.
Na początku lat 30. XX wieku, w czasie kryzysu gospodarczego, Petersburski
zainwestował w nieruchomość przy ówczesnej ulicy Kopernika 18. Wzniesiono tam
dwupiętrową kamienicę, która wkrótce została siedzibą Szkoły Handlowej -
jedynej szkoły ponadpodstawowej działającej w ówczesnym Legionowie. W czasie
okupacji niemieckiej prowadzono w nim tajne nauczanie, a także działała
drukarnia, w której powstawało podziemne pismo „Reduta”. Po zakończeniu wojny
kamienica jeszcze przez pewien czas pozostawała związana z edukacją.
W 1928 roku przy dzisiejszej ul. Reymonta 24, na jednej z
działek wydzielonych podczas parcelacji dóbr Jabłonna, powstała willa Wacława i
Janiny Piątków. Teren, na którym wzniesiono budynek, był częścią majątku
należącego do hrabiego Maurycego Potockiego. W latach 1934–1935 budynek został
rozbudowany o werandę od strony ulicy. Willa jest przykładem charakterystycznej
dla dawnego Legionowa drewnianej zabudowy mieszkaniowej. To parterowy dom z
mieszkalnym poddaszem, usytuowany na prostokątnej parceli. Został wykonany z
drewnianych bali, obitych od zewnątrz deskami ułożonymi poziomo i pionowo, i
posadowiony na ceglanej podmurówce.
Willa „Orawka” została wzniesiona w 1928 roku dla
Władysława Kołakowskiego według projektu inżyniera architekta Witolda
Wyganowskiego. Budynek reprezentuje popularny w okresie międzywojennym styl
dworkowy, charakterystyczny m.in. dla ówczesnego budownictwa willowego. Willa
znajduje się na narożnej działce u zbiegu ulic Stefana Żeromskiego i
Jagiellońskiej. Jej elewację od strony ul. Żeromskiego wyróżnia reprezentacyjny
portyk wsparty na czterech pseudodoryckich kolumnach. Nad nimi znajduje się
profilowany gzyms oraz balkon z balustradą wykonaną z cementowych tralek.
Główne wejście umieszczono za portykiem, po jego bokach znajdują się dwa
wąskie, symetrycznie rozmieszczone okna. Powyżej portyku wznosi się mansarda z
szerokimi drzwiami balkonowymi, zwieńczona trójkątnym szczytem.
Budynek kasyna wojskowego to jednak z najciekawszych
legionowskich atrakcji. Budynek najprawdopodobniej zaprojektował architekt
Wiktor Junosza-Piotrowski. Od początku miał on charakter reprezentacyjny i
wyróżniał się na tle prostszej zabudowy koszarowej. W okresie zaborów służył
rosyjskim oficerom jako miejsce spotkań, a podczas I wojny światowej został
przejęty przez wojska niemieckie i wykorzystywany m.in. do celów sztabowych. Po
odzyskaniu niepodległości obiekt znalazł się w rękach Wojska Polskiego. W okresie
międzywojennym funkcjonowało tu kasyno oficerskie, które stało się ważnym
miejscem życia towarzyskiego i kulturalnego legionowskiego garnizonu. Po II
wojnie światowej budynek pełnił różne funkcje użytkowe, jednak pod koniec XX
wieku opustoszał i zaczął niszczeć. W 2011 roku drewniany obiekt rozebrano,
poddano konserwacji i przeniesiono na osiedle Piaski. Po rekonstrukcji odzyskał
dawny wygląd i został przeznaczony na potrzeby lokalnej społeczności oraz
muzeum.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów
dawnego krajobrazu Legionowa są zespoły koszarowe, których powstanie wiąże się
z rozwojem rosyjskiego garnizonu. Całe założenie budowano etapami w latach
1892–1899 w rejonie stacji kolejowej Jabłonna, po północnej stronie torów oraz
wzdłuż Traktu Kowieńskiego.
Pierwszy etap obejmował budynki przeznaczone dla 2.
Zegrzyńskiego Batalionu Piechoty Fortecznej. Z czasem kompleks rozbudowano o
obiekty dla 191. Drohiczyńskiego i 192. Wawerskiego Rezerwowego Pułku Piechoty.
W latach 1896–1897 powstały murowane zabudowania 4. Batalionu Kolejowego,
zlokalizowane w pobliżu willi „Kozłówka” i linii kolejowej prowadzącej w
kierunku twierdzy w Zegrzu. Ostatni etap przypadł na koniec XIX wieku, kiedy
wzniesiono obiekty dla Oddziału Balonowego Warszawskiego Rejonu Fortecznego.
Projekt zespołu przypisuje się Wiktorowi
Junoszy-Piotrowskiemu, architektowi mającemu doświadczenie w projektowaniu
rosyjskich obiektów wojskowych. Koszary otrzymały spójny charakter
architektoniczny, a poszczególne budynki łączyły podobne rozwiązania konstrukcyjne,
materiały i motywy dekoracyjne. Na początku XX wieku garnizon liczył około 4
tysięcy żołnierzy.
Rosyjska obecność wojskowa zakończyła się w 1915 roku
wraz z wkroczeniem wojsk niemieckich. 14 listopada 1918 roku koszary ponownie
zajęła polska załoga. Niedługo później, 3 maja 1919 roku, osada oficjalnie
otrzymała nazwę „Legionowo”.
Baloniarstwo od lat jest jednym z najbardziej
rozpoznawalnych elementów historii Legionowa. Rozwojowi tej dziedziny sprzyjało
zaplecze wojskowe – koszary oraz doświadczona kadra 2. Batalionu Balonowego.
W 1922 roku utworzono w Legionowie Centralne Zakłady
Aerostatyczne, zajmujące się magazynowaniem i naprawą sprzętu balonowego oraz
produkcją wodoru wykorzystywanego przez jednostki aeronautyczne. Dwa lata
później zakłady przemianowano na Centralne Zakłady Balonowe, które z czasem
rozpoczęły również własną produkcję sprzętu. W 1929 roku powstała Wojskowa
Wytwórnia Balonów, a sześć lat później przekształcono ją w Wytwórnię Balonów i
Spadochronów. Po II wojnie światowej działalność zakładu wznowiono pod nazwą
Zakłady Sprzętu Technicznego i Turystycznego. W 1933 roku kpt. Franciszek Hynek
i por. Zbigniew Burzyński, oficerowie 2. Batalionu Balonowego i mieszkańcy
Legionowa, odnieśli zwycięstwo w prestiżowych zawodach o Puchar Gordona
Bennetta. Do rywalizacji wystartowali na balonie SP-ADS „Kościuszko”, który
został wyprodukowany w Legionowie.
tekst: Adrian Sobieszczański
GALERIA PRAC UCZESTNIKÓW
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Szymon Sobkowiak
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Monika Gołaszewska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Olga Kamińska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Elżbieta Jerzmanowska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
Fot. Agnieszka Rydzewska
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
| Fot. Tetiana Harmider |
 |
Fot. Tetiana Harmider
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Tomasz Szponar
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna
Fot. Zdzisław Żarna |
Komentarze
Prześlij komentarz